Stuurschap Zuid-Nederlandse Landbouwtransitie

Onder de titel Het Mestcomplot publiceren Joep Dohmen en Esther Rosenberg op NRC.nl van 10 nov 2017 een geloofwaardig onderzoeksartikel over grootschalige mestfraude in Zuid Nederland. De publicatie volgt op rapporten van andere partijen buiten de mestsector die al stelden dat 30 á 40%, mogelijk meer, van de mestverwerking illegaal gebeurt in ons land.

Het is duidelijk dat hier stront aan de knikker is en wat mij betreft verdienen de onderzoekers én het NRC een standbeeld dat ze dit zo helder uitleggen. Nieuw is volgens mij dat Zuid-Nederland er na decennia eindelijk klaar is voor om de gevolgen onder ogen te zien én de schouders eronder te zetten. De woordcombinatie transitie landbouw wordt breed onderschreven, welk congres, happening of workshop je ook bezoekt op dit moment.

criminogene zone

Innovatie-onderzoeker en psychiater Peter Robertson schreef een artikel over de criminogene zone van maatschappelijke systemen en de rol van ceo’s daarin. Ikzelf zie maatschappelijke systemen na decennia van succes criminogeen worden als de rek eruit is, als de leiders op het scherpst van de snede opereren in een omgeving waar de belangen zeer groot geworden zijn en de afrekenmechanismen – aandeelhouderswaarde, gezinsinkomen, sociale uitsluiting, verzin het maar – dermate strak zijn gaan knellen dat het overschrijden van ethische grenzen voor de hand ligt. We kennen de casus Volkswagen. We kennen nu die van de Zuid-Nederlandse dierhouderij. Ik beschouw het NRC-artikel echter als een geluk bij een ongeluk. Afgelopen anderhalf jaar is in Brabant een sociale infrastructuur ontstaan – vooral door de mestdialoog 2016 – die activeerbaar is door dit artikel.

stuurschap

Ik raad de provincies Gelderland en Limburg aan samen met trekker Noord-Brabant een transitieproces in te zetten. Dat moet erop inzetten dat 1) de gangbare intensieve veehouderij verbetert en in omvang afneemt, 2) een variëteit aan landbouw op andere grondslagen opbloeit, en 3) de netwerkinterventies rond stoppende boeren, wijzigende intensieve landbouw en opbloeiende nieuwe landbouwvormen verbonden wordt onder een stuurschap Transitie Zuid-Nederlandse Landbouw. Een intensievere communicatie met Vlaanderen hoort hierbij. Met zo’n netwerkinterventie kan Zuid Nederland de schade op psychologisch, sociaal en economisch gebied enigszins binnen de perken houden.

wakkere houding

Veel mooier was het als zo’n stuurschap vijfentwintig jaar geleden al was ingericht. Maar pas nu lijkt iedereen in Brabant écht wakker en bereid de problemen onder ogen te zien. Een transitie-interventie past ook bij de nieuwe zakelijkheid in het bestrijden van georganiseerde criminaliteit in Zuid-Nederland. Én het past bij de nieuwste generaties die voeding en eiwitproductie door een totaal andere bril bekijken dan hun ouders en grootouders.

geen korte termijn

Brabant houdt uit angst een sector te verliezen de knellende praktijken overeind. Gaat het hiermee door dan vrees ik voor een implosie die lijkt op wat Detroit overkwam, de nucleaire industrie en de hele Nederlandse scheepsbouw in de jaren ’70. Ik gun de prachtige sterrenhemel van gemeenschappen die Zuid-Nederland al eeuwen is een veel mooiere toekomst dan dat. Dit wordt wel een dossier met een looptijd van decennia. Vandaar een structuur – stuurschap – die de fluïditeit van de politieke en aandeelhouderstermijnen dempt.

Harry te Riele

Welke karakters waar in tijden van transitie? illustratie Transitiefocus

TF’s pleidooi voor ‘free agents’

Ons pleidooi tijdens de Dutch Design Week voor driehonderd politici en ambtenaren uit Noord-Brabant om ruimte te geven aan ‘free agents’ in de organisatie krijgt bijval. Letterlijk schreef Harry die dag op linkedin: ‘Heb uitdrukkelijk pleidooi gehouden vanochtend in de richting v alle gedeputeerden en cdk in Noord-Brabant voor het overeind houden van ‘free agents’. Mensen die zich nauwelijks in de hark laten inpassen maar die pendelen tussen binnen en buiten en door portefeuilles heen wandelen. Hoop dat t effect heeft. Hoop dat het bijdraagt aan soepel verlopende transities.’ Commissaris van de koning, Wim van de Donk roemde ons verhaal de dag erna op Omroep Brabant (vanaf 15min25s).

Onze video (re-edit March Penguins) ruim 26.500 views!

Onze video (re-edit van de film March of the penguins) ruim 26.500 views!

Harry maakte een re-edit van The March of the Penguins. 3,5 minuut allegorie voor de wijze waarop hij naar transities en transitiestrategieën kijkt. Op het moment van schrijven is die 26.000 keer bekeken. Op Twitter oogstte de film ‘must-see‘ comments. Uit een mail van een bestuurder van een middelgrote onderneming aan ons: ‘Ik heb dit de afgelopen week aan ons hele MT laten zien.’ Eén van de boodschappen van de video: In tijden van transitie reize men licht. Zet je speakers gerust open.Veel kijk- & denkplezier.

 

 

Includeren werkt (vaak) beter

Het is een illusie dat onze aanpak een panacee is voor álle transities. Interventies hangen immers sterk samen met de structuur van een sector. Maar in de herfst van 2017 zie ik de includeringsaanpak van Esther en mij wel héel goed uitwerken bij overheidsteams met een complexe agenda: die van agro-food.

De gaten zitten nog in mijn kaken – die week trok mijn orthodontist vijf kiezen – als we de complimenten in ontvangst mogen nemen. We hebben net twee verschillendsoortige teams sámen door onze masterclass Transitie & Positie gehaald en die opdracht wordt op dit moment verdubbeld.

‘Doel was stap één te zetten in het bij elkaar brengen van twee teams in visie, taal en vertrouwen. Eén team sterk in bewustmaking en concept-innovatie. Het tweede juist in uitwerking en juridische detaillering. Het resultaat is boven verwachting.’

‘Ik ben het steeds belangrijker gaan vinden deze denklijnen uit te rollen over de héle afdeling.’

‘We zouden onze hele organisatie, inclusief bestuurders, hier doorheen moeten halen.’

‘Jullie koppeling van individuele kwaliteiten aan transities is écht uniek.’

‘Ik ben écht heel blij met deze twee dagen. En niet alleen ik.’ 

In overleg met hun afdelingsleiders gaven we de twee groepen een korte versie van onze masterclass Transities & Positie. Met ieder voerden we eerst een gesprek. Elk deed een assessment online. Daarna gaven we een tweedaags programma met transitietheorie, persoonlijke karakters in tijden van transitie, onze praktijkervaringen van afgelopen jaren en hun eigen actuele kwesties, spelend in hun zeer dynamische politieke omgeving. Als toetje vroeg éen groep onze mening over hun organisatie-opbouw in het licht van de transities die gaande zijn in Noordwest Europa.

Wat ben ik blij dat Esther en ik vier jaar lang discussieerden en bléven doorontwikkelen. Wat ben ik blij dat mensen bij de provincie hun nek uitstaken voor ons. Het vergt moed om de fine fleur van een hyperdrukke organisatie tot een tweedaags programma te verleiden rond de zo jonge denklijn Transities & karakters. Het plaatje hieronder is één van gespreksonderleggers.

We geven onze masterclass niet alleen in-company. Ook jíj kunt je ervoor inschrijven. Bijvoorbeeld voor onze herfsteditie. We geven hem in Rotterdam op 1, 2 en 15 november. Daar gaat het over jou in jóuw sector.

Tot dan,
Harry


fig: één van onze discussie-onderleggers agrotransitie

Over onze opdrachtgevers

Transitiefocus werkt voor uiteenlopende partijen. Voor gemeenten als Rotterdam, Boxtel, Reusel-De Mierden, Deurne en Leudal. Voor provincies als Noord-Brabant en Drenthe. Voor ministeries als EZ, IenM en BZK. Voor zelfstandigen. Voor het Comité van Graanhandelaren. De Key-groep. FMO-Bank. IMW Tilburg. ZET. Agrifood Capital. De Raad Gezondheid Noord-Brabant. De Brabantse MilieuFederatie en Universiteit Tilburg. Voor de Transition Academy / Erasmus Universiteit Rotterdam. Én voor individuele bestuurders van ondernemingen. En steeds weer ging het over het individu in tijden van transitie.

Provincie Noord-Brabant

Voor Noord-Brabant draaiden we intensief mee in het team achter de mestdialoog. We hielden lezingen voor kleine en grote groepen politici, leidden politiek-gevoelige bijeenkomsten met bestuurders en maatschappelijke partners, coachten individuele ambtenaren en haalden vier groepen ambtenaren door tweedaagse sessies Transities & jouw positie.

Reusel – De Mierden

Voor gemeente Reusel – De Mierden ontwierpen én leidden we met de provincie circa tien lokale sessies om een patstelling in de politiek te doorbreken.

Boxtel: transities & governance

Voor het Brabantse middelgrote Boxtel ontwierpen we transitiesessies voor het complete College B&W, voor twintig ambtenaren en voor groepen bewoners. Motiverend en zéér goede reacties. We oefenden publieke toespraken. We werkten aan visualisaties als onderliggers voor dialoog met Boxtelaren en alliantiepartners. En aan hun duurzaamheidsbeleid.

Raad Gezondheid N-Brabant: transities & gezondheid

We waren de transitiespreker op een feestelijke bijeenkomst van de Provinciale Raad Gezondheid Noord-Brabant ter gelegenheid het terugtreden van directeur Mariet Paes. Mariet Paes werd verkozen tot de meest invloedrijke persoon van de publieke gezondheidszorg van ons land. Transitiefocus’ Harry te Riele stond geprogrammeerd naast onder meer Raadvoorzitter Frank Petter en Commissaris van de Koning in Brabant, Wim van de Donk. Harry benoemde een behoefte in ons tijdsgewricht aan een weerbare mens die zich staande weet te houden in tijden van deep change: ‘weerbare mens in een veranderende wereld’.
Warandelezing: transities, landbouw & voeding
HtR op Warandelezing 2014

Transitiefocus’ Harry te Riele voor de jaarlijkse Warandelezing, Universiteit Tilburg.

Harry te Riele stond als co-referent van Jan Rotmans op de Warande-lezing universiteit Tilburg. Dit jaarlijkse evenement is opgezet door UTilburg, BMF en Brabants Dagblad. Het debat over duurzaamheidvraagstukken in Noord-Brabant staat centraal. Sprekers worden uitgedaagd hun visie te verbinden met actualiteit en beslissingen die nu moeten worden genomen. Eerder stonden op het podium Wubbo Ockels, Peter van Wijmen, Liesbeth van Tongeren, Bert Heemskerk, Jacqueline Cramer, Andre Faaij, Herman Wijffels, Jan Pronk, Pieter van Geel, Rob van Dorlandt, Hans Achterhuis, Lucas Reijnders, Wim Hafkamp en Riek Bakker. En nu dus Jan Rotmans met Harry te Riele als co-referent.

Installatiebedrijf Brabant: de rol van een MT-lid

In één dag handvatten om de transitie in jezelf en in het bedrijf een slag te kunnen geven. Zo coachte Transitiefocus een dag lang een directielid van een installatiebedrijf uit Brabant in het opereren in transities. Daarbij kwam niet alleen inhoudelijke kennis, maar ook inzicht in persoonlijke drijfveren en voorkeurspositie in transitieprocessen, een omgevingsscan en het actuele krachtenveld in beeld. De dag leverde een volle rugzak met inzichten en handvatten op. En ook een bewijs dat je in één dag een grote stap kunt zetten door de ‘kantelaars’ onder ons. Wordt vervolgd. Ook interesse voor zo’n turbo-transitie-coaching? Meld je hier.

Comité van Graanhandelaren: transities, landbouw & handel

In 2014 hield de Koninklijke Nederlandse Vereniging Het Comité van Graanhandelaren zijn jaarvergadering in de Beurs in Rotterdam. Transitiefocus was de derde en laatste spreker. De rol van graanhandel en van internationale bedrijven kwam aan bod in Harry’s verhaal over diepliggende issues in de voedingssector. Het Comité heeft de eerbiedwaardige leeftijd van 142 jaar. Het ‘vermogen tot aanpassing aan de eisen van de tijd’ (woorden jubileumboek Het Comité) zal de Vereniging opnieuw van pas komen. Hier de pdf van onze lezing.

Deurne: transities & lokale politiek

Transitiefocus stond voor alle raadsleden van de Gemeente Deurne. We gaven een lezing en waren een dag lang sparringpartner voor alle politici van deze Oost-Brabantse gemeente, waar vragen rond ruimtelijke ordening, besluitvorming en landbouw levensgroot spelen. Samen met Jack van Dijk, Wendela de Ridder en Bas Verbruggen werd het een uitstekende dag vol dialoog, ook over diepliggende zaken.

IMW Tilburg e.o.: de rol van de innovatiemanager uitgewerkt

Esther van der Valk was de persoonlijke transitiecoach voor de rechterhand van de IMW-directie. IMW is de zorginstitutie in Midden-Brabant die een kernrol heeft rond de zorgtransitie in Tilburg en omstreken. Onze tools kwamen hier in gepersonificeerde vorm terug. Ze helpen om focus te brengen in activiteiten, thema’s van de transitie te structureren, teamresultaten te verbeteren en persoonlijke ontwikkelpaden helder te krijgen. Beweging maken, opvolgen en versterken. Daarbij krijgt afscheid nemen van het oude volwaardige aandacht.

Agrifood Capital: bestuurders in tijden van transitie

In december 2014 gaven we een presentatie aan en gingen we in dialoog met bestuurders van AgriFood Capital, negentien gemeenten rondom Uden. Het ging over landbouw, besluitvorming en over de rol van bestuurders. Initiatiefnemer Jeroen Willems meldde de volgende dag dat hij graag onze transitieleergang naar Brabant wil halen. Voor maart 2015 staan twee vervolgpresentaties op de rol. We schreven een blog voor de site BrabantseAgrofood2020.

FMO-Bank: transities & finance

We gaven een spreekbeurt over transities & finance voor FMO Bank in Den Haag. Met dank aan Damaris Mattijssen die ons hiervoor benaderde.

Key-groep Breda: transities in de zorg

We spraken voor alle relaties van de Key-groep over transities, zorg en de rol van jij en ik.

Grote onderneming Rotterdams havengebied

We werkten samen met de Peterson Groep: een gerenommeerde kwaliteitsonderneming in het Rotterdams havengebied, met vestigingen in 64 landen.
Ook samenwerken? Benader ons.

Bex Communicatie en TF

We werken niet enkel voor eindgebruikers. Ook adviesbureaus vinden de weg naar Transitiefocus. Zo gaven we een lange presentatie in Middelburg op verzoek van Twynstra Gudde, dat met het waterschap en de provincie werkt naar een watervisie 2050. Maar ook oostelijker. Drie weken terug hielden we een lezing voor het Eindhovense Bex Communicatie. Bex is onder meer specialist issue-communicatie. Hier een impressie van de pen van Theo Hendriks, partner en story teller bij Bex. Dank Peter van de Besselaar voor de uitnodiging. We zien uit naar verdere samenwerking.

 

Bouwstenen voor sociaal & Transitiefocus

tweet-bouwstenen-1Daar stonden we dan, als keynote spreker na Kees Vendrik van de Rekenkamer op het decembercongres Bouwstenen voor Sociaal, voor 325 specialisten maatschappelijk vastgoed. ‘Het was een zeer fraaie combinatie, jullie twee na elkaar. Ik denk dat de aanwezigen er veel van meenamen.’ Dank Ingrid de Moel en je superteam voor deze eervolle plek. We wensen jullie nog veel meer werkplezier in 2017 (zo dat al mogelijk is)! Klik hier voor een impressie.

 

Mest & Brabant 2016

Tussen januari en november 2016 werkte Transitiefocus intensief samen met Provincie Noord-Brabant en aanvullende teamleden op twee uitzonderlijk zware dossiers: wat te doen met mestbehandeling en met de veedichtheid in vier Brabantse regio’s? Projectleider Jan Buys december 2016: ‘met dit team lukte het een stap te zetten waar eerdere pogingen faalden.’ Klik Brabantse Agrofood 2020 voor wat er gebeurde en het het resultaat van deze dialoog. Of klik de issue map die TF tekende als opmaat voor de tweede ronde bijeenkomsten: placemat mest N-Brabant.

Harry te Riele en Esther van der Valk

Onze module in masterclass Transitiemgt DRIFT/TA/EUR

20151209_114727Na een intensieve en succesvolle versie in 2015 verzorgden we opnieuw in april en december 2016 de module Transitie & Jouw positie voor DRIFT/EUR/Transition Academy’s masterclass Transitiemanagement. Fantastisch om te mogen doen en ook de reacties zijn boven verwachting. Dank aan het team van Transition Academy voor de gelegenheid.

Verouderd vastgoed in tijden van transitie

tweet nav bouwstenen stukVoor het online platform Bouwstenenvoorsociaal schreven we een opstel over verouderd maatschappelijk vastgoed in tijden van transitie. Cobouw nam het over in verkorte vorm. Dank Ingrid de Moel & haar team achter BouwstenenvoorSociaal. Klik hier voor gepubliceerde versie opstel (pdf): Waardeverandering; vastgoed-van-samen in tijden van transitie. Het leidde begin december 2016 tot onze keynote speech voor 325 bezoekers aan de maatschappelijk-vastgoeddag van Bouwstenen voor Sociaal in Veenendaal.

Harry te Riele

 

 

Werken aan de nieuwe ruimte van Nederland

 

De Nationale Omgevingsagenda gaat over de inrichting van Nederland op de lange termijn. Op verzoek van Procap en de ministeries van EZ en IenM staat Transitiefocus laatste

maanden voor planologen, geografen, ruimtelijk-ordenaars, ruimtelijk economen en hun peers. Esther en Harry vragen daar aan de zalen hoe Ruimte grote systeemovergangen

faciliteert en hoe de mensen in de zaal daar zelf aan bijdragen. Eén van onze boodschappen is dat de planologische routines transities nogal in de weg zitten. Denk aan de energietransitie met haar snel afnemende dominantie van fossiele energie. Denk aan spanningen in de veeteelt in Oost Brabant, de zoekpaden om daaruit te komen en de aandacht

eerste slide presentatie hridie lokaal voedsel krijgt. Denk aan wat er in de zorg gebeurt. Bekijk hier onze slides voor de NOVI Werkplaats Ruimte voor Voedsel.

Sparren hierover? Kom maar.

 

‘Breng Boxtel terug in de voorste gelederen van duurzaamheid’

Marusjka Lestrade (Boxtel) & Esther van der Valk2016-06-09-20-38-09 2016-09-15-20-38-05‘Breng Boxtel terug in de voorste gelederen van duurzaamheid en zet transitiedenken daarbij in de kern’. Dat is het hoofddoel van een samenwerking die maart 2016 start tussen Boxtel, Bex Communicatie en Transitiefocus. Wij helpen gemeente-ambtenaren bijeenkomsten te structureren (‘Deze bijeenkomsten zijn veel beter dan ik had gedacht’, Jan Juffermans), te leiden en de koppeling met de politiek op te pakken (‘Ik was bij aanvang uitermate sceptisch, maar nu niet meer weg te slaan’, CDA-raadslid). In december blijkt het een praktisch zelf-voorzienende organisatie geworden. Dat was de bedoeling. Dank Maaike de Wijk voor de samenwerking en wethouder Peter van de Wiel voor het vertrouwen. De samenwerking volgde op onze scan van het voltallige college van B&W op hun persoonlijke houding in tijden van transities. Oók interessant trouwens.

 

Mens in tijden van transitie

www.Duurzaamnieuws.nl plaatste deze week een tekst van onze hand. Dank hoofdredacteur Peter van Vliet voor de plaatsing.

Waar is de mens in tijden van transitie?

Van: op 16 september 2014 | categorie: Inzicht

67Eerst even een technisch verhaal. Ik herinner me hoe de directeur van de Amsterdamse RAI me vertelde dat zijn leden behoorlijk ongelukkig waren met het succes van de Toyota Prius II. Geen van de concurrenten had op dat moment een patentportefeuille op hybride auto’s. Ze hadden de Prius I min of meer als grap afgedaan.

De geschiedenis herhaalt zich in afgezwakte vorm. Als ik dit schrijf zet Hyundai zijn eerste IX35 Fuel Cell (waterstofmotor) op Nederlands kenteken. De auto rijdt 600 km, tankt in vier minuten en kent helemáál geen uitlaatgas. Brandstofcel plus motor zijn weinig groter dan bij benzine. California, Noorwegen,  Zweden, Denemarken, Engeland, Duitsland en België gingen ons voor. Een verbond met Linde Gaz zorgt voor een netwerk van waterstofstations. Brussel kan nu de emissie-eisen naar een volgend niveau brengen. Beleidsdocumenten ademen de verwachting dat waterstof na 2020 de rest van de samenleving naar zijn hand zet – het wordt een banenmotor.

2020? Oeps, da’s snel. Het betekent een afscheid van de eeuw waarin fossiele brandstoffen zowat alles bepaalden. Begrijpelijk dat aandeelhouders Shell en ExxonMobil dwingen de opgevoerde waarde van fossiele vindplaatsen tot reële proporties terug te brengen. De dag dat de EU CO2-verkeersemissies verbiedt – helemaal niet denkbeeldig – verliezen deze olie-fanten hun beurswaarde. Schoon, stil, leveringszeker en geo-stabiel zijn de dromen achter onze energietransitie. De sector stoelde hiervóór juist op vrijheid, emancipatie en status. Nederland kent 4200 fossiele stations en pas een stuk of vijf met waterstof maar ieder houdt zijn adem in. En passant verliest de auto in grote steden zijn aantrekkingskracht, schiet de electrofiets door het plafond en worden schone lucht, gezondheid, verblijfkwaliteit en biodiversiteit prioriteit. Verkeer en vervoer is in transitie en ieder ondervindt de gevolgen

Transities speelt niet enkel bij verkeer & vervoer. Zorg. Bouw. Finance. Ruimtelijke ordening. Journalistiek. Wetenschap. Energie. Landbouw. Besluitvorming. Ons land verandert in sneltreinvaart en diepgaand en de één na de andere dominosteen komt daarbij aan bod.

Het kan niet anders of ook jij, lezer, ervaart de effecten hier al van. Wat doe jij als individu tegen dit decor?

Sinds twee jaar werken Esther van der Valk en ik samen aan die vraag. Systemen blijven overeind zolang mensen ze overeind houden. Maar daalt systeemzekerheid naar nul, dan wordt ’t individu belangrijk. Wat doen mensen in tijden van transitie?

Esther is een door de wol geverfde coach van personen en organisaties in verandering. Ikzelf ben transitie-expert. We kwamen erachter hoe het antwoord op de vraag samenhangt met je karakter, je achtergrond en levenservaring. En met jouw opstelling in wisselwerking met je plek en omgeving. We wijzen klanten op analogieën tussen transities. We attenderen ze op hun eigen valkuil. We maken ze attent op processen van rouw. Op agressie, hoop, frustratie en de aanleiding in typische situaties om te ontsporen. Zo krijgen ze inzicht in het grotere geheel en leren ze het te vertalen naar strategie in de eigen omgeving. We hebben een taal ontwikkeld om te benoemen wat er gebeurt. Daarmee wordt het makkelijker medestanders te werven, of ze nou tot het establishment horen of tot vernieuwende niches. Er ontstaat een groot verhaal (wat gebeurt er in de sector of branche?) en een klein verhaal (wat doe ik op dit speelveld?) waarmee men de bühne op kan.

Een transitietijd is wezenlijk anders dan veel mensen gewend zijn. In de masterclass ‘Transitie – Jouw positie?’ leer je hoe jij je daarin lichtvoetig beweegt.

Harry te Riele

Citaten over transities

Leuk als experts uit gebieden in transitie zowat exact dezelfde observaties doen als wij in onze generieke leergang Transities. Enkele citaten uit de buitenwereld.

Wre

16 oktober 2014, rapport van De Nederlandse Bank & Autoriteit Financiële Markten, Verandervermogen in de Financiële Sector:titelblad 16okt2014 report DNB_AFM

“What is capacity for change?
An organisation’s capacity for change is the extent to which groups of people within that organisation are willing and able to effectively implement
ambitions and objectives and ensure they succeed. It also includes the ability to adjust the process of change if the approach does not seem to be working
or if there is a drastic change in circumstances. Are the drawn-up plans actually put to practice? […] The diffculties faced by a corporate banking department are different from those facing a compliance department. By studying different change processes at each organisation, however, we were able to identify certain patterns in factors
promoting or impeding change that appear in more than one part of the organisation. […] We believe that the biggest risks at the moment lie in ineffective changes being made and the financial sector failing to respond swiftly enough to external developments. […] The sector introduced measures in many areas in recent years. They include adjustments to strategy and core values, as well as resolution plans and specific matters such as mortgage interest policy and the settlement of claims. These are far-reaching measures that benefit consumers, but they are primarily instrumental adjustments to systems, processes and procedures. The next steps on the road to creating a healthy, sound and ethical financial sector that focuses on the interests of customers require that organisations make further changes to their business models, that entire organisations are committed to change, and that the business culture is changed effectively. While every institution has its own frame of reference, culture and ambitions, we noted a number of similarities in the course of our study. The economic climate still poses a threat to the soundness of financial enterprises.”